In 1610 legde in Holland een schip aan met iets wat bijna niemand kende: groene thee uit Japan. Het was de eerste officieel vastgelegde theelading van de VOC.
Binnen zeventig jaar had een Nederlandse arts er een heel boek over geschreven, en stond thee op tafel bij de Hollandse elite. Dat ging niet vanzelf. Er waren een handelscompagnie, een woord uit een Chinees dialect, Delfts blauw porselein en een dokter voor nodig die beweerde dat hij er zelf 50 tot 200 kopjes van dronk.
Dit is het verhaal van hoe thee Nederland veroverde.
1610: de eerste lading komt uit Japan
De eerste thee die de VOC naar Europa bracht kwam niet uit China maar uit Japan. In 1610 bracht de VOC een lading groene thee van het eiland Hirado naar Holland. De compagnie was toen acht jaar oud: ze kreeg haar octrooi in 1602.
Thee was in het begin geen dagelijks drankje maar een luxeartikel of geneesmiddel. De hoeveelheden waren klein vergeleken met de handel in peper, nootmuskaat, kaneel en kruidnagel. In de eerste helft van de 17e eeuw kenden de meeste Nederlanders thee nog niet. De eerste theeveiling werd pas in 1667 gehouden, ruim vijftig jaar na die eerste lading.
Hoe schaars het was, blijkt uit een anekdote uit 1660. Toen de Engelse Oost-Indische Compagnie de nieuwe koningin Catherine thee wilde schenken, moest ze die kopen bij haar concurrent, de VOC.
Een kopje thee had bovendien een lange weg afgelegd. De reis van Europa naar Azië duurde negen maanden heen en zeven maanden terug, met stormen, piraten en ziekte aan boord.
Waarom wij “thee” zeggen
Het Nederlandse woord thee komt uit een Chinees dialect. De VOC had haar belangrijkste contacten in Amoy (het huidige Xiamen) in de provincie Fujian, en op Taiwan. In het Min-dialect van die streek heet thee tê. De Nederlanders namen dat over als thee en brachten het mee naar huis.
Van daaruit ging het woord de wereld over. Engels tea, Frans thé en Duits Tee komen via het Nederlands van datzelfde woord uit Fujian.
Op de kaart is het patroon duidelijk. Talen die thee per schip kregen, zeggen meestal iets met te. Landen waar thee over land aankwam, zoals Rusland en Perzië, gebruiken een woord als chai of chay, afgeleid van het Mandarijnse cha.
De Portugezen waren eerder, al in de 16e eeuw, en voeren via Macau. Zij zeggen daarom chá, naar het Kantonese woord.
Thee, porselein en status

Tegen het einde van de 17e eeuw was porselein in Holland al behoorlijk populair. De VOC voer het al vroeg mee. Het wrak van de Witte Leeuw, in 1613 gezonken bij Sint-Helena, laat zien welk porselein de compagnie toen al naar Nederland vervoerde.
Vanaf 1680 raakte “thee drinken” ingeburgerd, vooral onder de rijken. Wie meedeed, schafte de benodigde spullen aan. Delftse plateelbakkers speelden daarop in met theeserviezen, soms samengesteld uit Delfts aardewerk en Chinees porselein. Een Delftse theebus uit omstreeks 1760 heeft een schroefdraad op de hals, destijds een nieuwigheid om de kostbare inhoud te bewaren.
De theedokter

Zijn advies was acht tot tien kopjes zwakke thee, tweemaal per dag. Volgens Bontekoe hielp dat tegen nierstenen, verbeterde het de bloedsomloop en hield het je wakker zonder dat je er last van kreeg.
Zelf zei hij tussen de 50 en 200 kopjes te drinken. Een negentiende-eeuwse biografie vat zijn standpunt zo samen: waren alle mensen van dezelfde natuur, dan kon hij gerust 50, 100 of 200 kopjes aanraden. Voor de meeste mensen hield hij het bij acht of tien.
Bontekoe werd in 1647 geboren in Alkmaar. Zijn vader had er een grutterswinkel met een bonte koe als uithangbord, en dat werd de familienaam. Later werd hij lijfarts van de keurvorst van Brandenburg. Hij overleed in 1685 in Berlijn, na een val van de trap. Kort daarvoor had hij volgens zijn biograaf nog een paar kopjes thee gedronken bij een geheimraad van de keurvorst.
Kritiek en spot
Niet iedereen was overtuigd. Veel artsen vonden theedrinken tijd- en geldverspilling. Bontekoes vijanden verdachten hem ervan dat de VOC hem betaalde om thee aan te prijzen. Een Nederlandse studie uit 1937 betwijfelt dat, omdat Bontekoe de compagnie zelf verweet thee en kaneel schaars en duur te houden. Een recensent beweerde in 1696 zelfs dat hij door al die thee zo was uitgedroogd dat zijn gewrichten rammelden als castagnetten.
Er speelden ook andere belangen. Vóór thee dronken de meeste mensen bier en wijn, en brouwers en wijnhandelaren zagen de nieuwe rage als bedreiging voor hun handel. In 1701 suggereerde de arts Hendrik van Deventer zelfs dat veel thee en koffie drinken kon bijdragen aan rachitis.
Ook buiten de medische wereld werd gelachen om de theegekte. In 1687 verschenen twee anonieme spotblaadjes, de Oost-Indische thee post en de Darmstadse thee courant, die de rage op de hak namen. Ze laten zien dat thee nog steeds met gezondheid werd verbonden. Ze tonen ook de eerste discussies over de vraag of vrouwen en “lagere standen” aan het theeritueel mochten meedoen.
Thee had ook bewonderaars. In 1697 vond de Amsterdamse rijmelaar J. Jonker in een bruiloftsliedje dat je thee de beste dokter van het lichaam moest noemen.
Wat dronken ze eigenlijk, en wat proef je nu
De thee van toen smaakte waarschijnlijk anders dan wat je nu inschenkt. Chinese thee was 18 tot 36 maanden oud als hij in Amsterdam of Londen aankwam. Europeanen wisten bovendien weinig over zetten, en trokken de thee vaak te lang in te heet water. Suiker, die toen van de apotheek naar de keuken verhuisde, maakte het drankje draaglijker.
Wil je proeven waar het mee begon? De eerste lading was Japanse groene thee. De thee waar Bontekoe over schreef kwam uit China. Zet ze rustiger dan men toen deed: niet te heet water en niet te lang laten trekken.
Bronnen
- Aronson Antiquairs of Amsterdam, Blue and White Tea Canister and Cover (D2337): lading uit Hirado (1610), eerste theeveiling (1667), theedrinken vanaf 1680, Delfts theegerei.
- Boston Tea Party Ships & Museum, The Dutch East India Company Imported the First Tea into Europe: octrooi van 1602, thee als luxeartikel, Engelse koningin in 1660, reisduur, Witte Leeuw.
- Boston Tea Party Ships & Museum, A Dutch Doctor Prescribes Tea: Bontekoes advies, de leeftijd van de thee bij aankomst, suiker, kritiek van artsen.
- Opuscula Selecta Neerlandicorum de arte medica (1937), Cornelis Bontekoe: levensloop, de theestrijd, verdenking van VOC-omkoping, het uithangbord, zijn dood.
- Elsevier’s Geïllustreerd Maandschrift (1892), over Bontekoe: 8 of 10 kopjes tweemaal daags en de 50, 100 of 200 kopjes, de recensie van 1696.
- Dahl, Ö., Tea, in: World Atlas of Language Structures Online, hoofdstuk 138: herkomst van het woord thee via Amoy, Portugese chá, overlandroute.
- Muurling, S.T.D. (2011), Een schatkamer in Europa: Koffie, thee en porselein in de Hollandse materiële cultuur, Holland 43(3): koffie, thee en porselein in boedelinventarissen, theeverbruik per hoofd.
- “Goed voor alle gebreecken”: Chinese thee in Nederlands drukwerk (1680-1750), De Achttiende Eeuw 54 (2022): theegekte, thee als medicijn, de spotblaadjes van 1687.


Bohea, Boston en de Nederlandse smokkelaars
Rond die geur is een mythe ontstaan die al generaties wordt doorverteld. Op de maan zou een reusachtige osmanthusboom groeien, naast het huis van maangodin Chang’e en haar Jade Konijn. Een houthakker, Wu Gang, droomde ooit van onsterfelijkheid maar miste het geduld om er zijn hele leven aan te wijden. Als straf stuurde de Hemelse Keizer hem naar het Maanpaleis, met de opdracht die boom te vellen. Maar telkens als zijn bijl de stam raakte, genas het hout meteen weer. Een taak zonder einde. totdat hij zou leren wat geduld werkelijk betekent.


